Beyaz Zambaklar Ülkesinde kitabının baş kahramanı filozof Johan Vilhelm Snellman’ın doğumgünü olan 12 Mayıs, Finlandiya’da ’Fin kimliği günü’ olarak kutlanır.
Fin grubun İsveç’teki başarısı, Snellman ile başlayan Fin kültür politikalarının bir sonucu
Gerçi sözkonusu kitaptaki Snellman ile gerçek Snellman, adları aynı iki ayrı karakter gibidir. Aynı kitaba göre, doğduğu yerde adına deniz feneri dikilmiş olan Rahip Luca MacDonald, Avrupa’nın en ünlü otellerinin tek tercihi yumurtacı Thomas Gulbe gibi karakterleri de ne gazete arşivinde ne de Finlandiya millî kütüphanesinin dijital koleksiyonlarında bulabildim.
Beyaz zambaklar ülkesinin Snellmanı, kitabın yazarı olan liberal papaz Gregori Petrov’un aklındaki ideal aydın tipinin bir yansımasından ibaret gibi görünüyor. Kitap boyunca Snellman, devletteki ve toplumdaki aksaklıkları işaret eder ve herkes buna göre davranışını değiştirir. Örneğin Snellman ülkedeki din adamlarının ahlâk sorunlarını kilisede yüzlerine karşı dile getirir. Din adamları da hemen kendilerine çeki düzen vererek topluma doğru ahlâkı aşılamaya başlar. Sadece din adamları değil, askerler, öğretmenler derken toplumun her kesimi sadece telkin ile kendini iyileştirmeye başlar.
Gerçek Snellman
Finlerin bildiği Snellman ise argümanlarını sakince aktaran biri değil, sık sık polemiğe giren (zira gazete öyle iyi satıyordu) bir isimdi. Dönemin birçok Fin aydını gibi anadili İsveççe idi. Ama halk dili Fincenin bilimde ve kültürde daha çok kullanılmasını savunuyordu. İsveççe konuşan elitlere Fincenin önemini İsveççe anlattı. Köy köy gezerek Kalevala’yı derleyen hekim Elias Lönnrot ve millî şair Johan Ludvig Runeberg ile birlikte Fin ulusal uyanışını başlattı. Bu, o dönem Finlandiya’yı yöneten Rusya’nın hoşuna gitmedi. Ruslar, İsveç etkisinden kurtulmaları için başlarda Finleri desteklemişti ama Almanya’nın birleşmesi işleri değiştirmişti. Protestan Finlerin Almanlar ile ticarî, dinî ve kültürel bağları tehlike arz ediyordu.
Gazetesi kapatılan, profesörlüğü verilmeyen Snellman bunun üzerine kendini ekonomiye verdi. Kendi başlattığı ulusal uyanış, bu sırada bağımsızlıkçılığa evrilmekteydi. Snellman buna da karşı çıktı. Zira Çar I. Aleksandr, Finlere müthiş ekonomik ayrıcalıklar tanımıştı. Fin malları koca Rusya pazarında hâlâ gümrüksüz satılıyordu. Peterburg merkezli uluslararası sermayedarlar Finlandiya’ya büyük yatırımlar yapmıştı. Bir Fin Rusya’da istediği yere izinsiz gidebilirken Rusların Finlandiya’ya girmesi izne bağlıydı! Özerk Finlandiya’nın maliye bakanlığına gelen Snellman’a göre Finlandiya bunları kaybetmemek için Rusya’da kalmalıydı. Bu görüşleri, milliyetçi Fin gençliği ile çatışmasına yol açtı.
Yine de Snellman’ın en önemli siyasî mirası, devlette ve toplumda Fincenin statüsünün yükseltilmesi oldu. Bu nedenle binlerce Fin, Snellman’ın doğumunun 100. yılını, soyadını İsveççeden Finceye çevirerek andı. Ancak, Snellman ölmeden önceki yıl Finlerin yüzde 14,3’ünün anadili olan İsveççeden vazgeçilmedi. Bu oran yüzde 5,1’e (2023) düşmüşse1 de İsveççe, Finlandiya anayasasına göre bugün de Fince ile aynı statüye sahip bir ’ulusal dil’. Anadili İsveççe olanlar bu dilde sağlık ve eğitim hizmeti alabiliyor. Anadili Fince olanlara İsveççe dersi, anadili İsveççe olanlara ise Fince dersi zorunlu. Kanımca bu sahiplenme sayesindedir ki İsveççe konuşan Finlerin yüzde 72’si (2018) Fin olmayı kimliklerinin önemli bir parçası olarak görüyor2. Fince sohbet esnasında patlayıveren İsveççe bir espri, bunun Finler için bir azınlık dilinden fazlası olduğunun işaretidir.
Sauna ve bastu
Bütün bunlar bu yıl İsveç’in Eurovision elemelerinde (Melodifestivalen) bir kez daha anlam kazandı. Başlarda Melodifestivalen’in bu yılki favorisi, Eurovision’u 2015’te İsveç’e kazandıran Måns Zelmerlöw idi. Ne var ki Finlandiya’nın batısındaki 6228 nüfuslu Vöyri (İsveççe Vörå) kasabasından gelen KAJ grubunun ’Bara Bada Bastu’ şarkısı da finale yükselip ilgi görmeye başladı.
Bastu, İsveççede sauna demek. KAJ grubu, İsveççe konuşan üç Finden oluşuyor. Mizahî sözlerinin arasına Fince kelimeler serpiştirilmiş İsveççe şarkı, günün yorgunluğunu atmak için ’sadece bir sauna yapma’ nasihati veriyor. Sahne gösterisinin de sayesinde şarkı zirveye aday olunca Zelmerlöw, KAJ’ın şarkısının hiç de ’İsveçli’ olmadığını söyledi ve tepki aldı. Melodifestivalen finalinin tek İsveççe şarkısını Finler seslendiriyordu!
İsveçliler KAJ’ı, bu hafta Basel’de yapılacak Eurovision finallerine rekor oyla seçerek gönderdi. Buna İsveçlilerden çok Finler sevindi denebilir. O kadar ki kendi Eurovision adaylarını unutmuş gibiler. Anadili İsveççe olan Cumhurbaşkanı Alexander Stubb, Vöyri’ye kadar gidip KAJ’ı ziyaret etti, ama Finlandiya’nın kendi adayı olan Erika Vikman’a böyle bir teveccüh göstermedi. KAJ’ın getirdiği ilgiyle baş edebilmek için Vöyri Belediyesi bir halkla ilişkiler çalışanı işe almak zorunda bile kaldı.
Bunları, NATO üyeliği gibi güncel olaylara bağlayanlar oldu. Bana göre ise, Snellman gibilerinin başlattığı, uzun soluklu kapsayıcı ve birleştirici kültürel politikaların sonucudur. İsveççeden rahatsız olan aşırı sağcılara da güzel bir cevaptır.
- Finland in Figures 2024, Tilastokeskus, s.3 ↩︎
- Pitkänen ve Westinen, 2018: Identiteettejä kahdella kielellä – Tutkimus ruotsin- ja suomenkielisistä. e2 ve Suomen Kulttuurirahasto, Helsinki. s. 13 ↩︎
Fin Kültürü ve Ahlâk Bilgisi 
Yorum yazın